Պատմական արդարությունից հրաժարվելը՝ ռազմավարական սխալի կառուցվածքային մոդել
Հոդվածի հիմքում ընկած է այն փաստը, որ ղեկավարների կողմից իրենց պետությունների հիմնարար նարատիվներից հրաժարվելու որոշումները, որոնք ներկայացվում են որպես «իրատեսական» քայլեր, հաճախ հանգեցնում են ոչ թե կայունության, այլ վերահսկողության կորստի և համակարգային ճգնաժամի։ Այս տրամաբանությունը, որը հայտնի է որպես «ռազմավարական նահանջ», ունի պատմական նախադեպեր, որոնք կարելի է համեմատել Նիկոլ Փաշինյանի վերջին հայտարարությունների հետ՝ հրաժարվելու մասին պատմական արդարությունից և ցեղասպանական վտանգի հասկացությունից։ Այս համեմատությունը թույլ է տալիս բացահայտել այն կառուցվածքային ռիսկը, որը կրում է ցանկացած նմանատիպ քաղաքականություն։
Պետությունների նարատիվային հիմքերը, ինչպիսիք են ինքնության զգացումը, պատմական հիշողությունը և արդարության պահանջը, ոչ միայն հավաքագրում են հասարակության կամքը, այլև սահմանում են դրա պայքարի ուղղությունը։ Երբ այս հիմքերը դելեգիտիմացվում են, պետությունը կորցնում է իր լեգիտիմությունը և հայտնվում նարատիվային վակուումի մեջ։ Այս վակուումը կարող է լցվել տարբեր ուժերով, որոնք կարող են ունենալ ավելի ռադիկալ կամ հակառակ նպատակներ։ Պատմության մեջ դրանք հաճախ լցվում են ավելի ագրեսիվ և ռազմավարականորեն հստակ նպատակներ ունեցող կողմերի կողմից։
Այս համատեքստում կարելի է դիտարկել երեք պատմական մոդել։
1. Նևիլ Չեմբերլենի դեպքը (Մեծ Բրիտանիա, 1938 թ․)
Չեմբերլենի «խաղաղություն մեր ժամանակների համար» քաղաքականությունը, որը նախատեսում էր Գերմանիայի կողմից Ավստրիայի անեքսիան և Սուդետաֆորլանդիայի զիջումը, հիմնված էր խաղաղության պահպանման իդեալի վրա։ Սակայն այն ընկալվեց ոչ թե որպես վերջնակետ, այլ որպես հաջորդ պահանջների նախադրյալ։ Գերմանիան, զգալով, որ իր ռազմավարական նպատակները չեն փոխվել, շարունակեց իր ագրեսիվ քաղաքականությունը, ինչը հանգեցրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի։
2. Ալեքսանդր Կերենսկու դեպքը (Ռուսաստան, 1917 թ․)
Կերենսկու կառավարությունը փորձեց միաժամանակ հրաժարվել կայսրական ինքնությունից, պահպանել պատերազմական պարտավորությունները և կառուցել լիբերալ պետություն։ Այս երեք ուղղությունների միջև եղած անհամատեղելիությունը ստեղծեց նարատիվային վակուում։ Պետությունը այլևս չէր կարող հստակ ձևակերպել, թե ինչի համար է պայքարում, ինչը հանգեցրեց լեգիտիմության կորստի և Բոլշևիկների իշխանության գրավմանը։
3. Միխայիլ Գորբաչովի դեպքը (Խորհրդային Միություն, 1980-ական թ․)
Գորբաչովի «նոր մտածողությունը» փորձում էր վերաիմաստավորել խորհրդային գաղափարական համակարգը՝ այն դարձնելով ավելի ճկուն և համատեղելի արտաքին աշխարհի հետ։ Սակայն այս գործընթացը դուրս եկավ վերահսկողությունից։ Գաղափարական հիմքի վերացումը, առանց փոխարինողի ստեղծման, վերացրեց պետության միավորող ուժը և հանգեցրեց Խորհրդային Միության անկմանը։
Այս երեք դեպքերում ընդհանուր գործոնը այն է, որ քաղաքական ռացիոնալիզմը, որը ներկայացվում էր որպես իրատեսություն, իրականում վերածվում է վերահսկողության կորստի։ Պետությունները, հրաժարվելով իրենց հիմնարար նարատիվներից, ստեղծում են նմանատիպ ռիսկային իրավիճակ, որտեղ նրանց դիմադրողականությունը նվազում է, իսկ հակառակ կողմի ռազմավարական նպատակները մնում են անփոփոխ։
Հետևաբար, պատմական արդարությունից և հավաքական նարատիվից հրաժարումը ինքնին չի ապահովում խաղաղություն կամ կայունություն, եթե այն չի ուղեկցվում ուժի, ինստիտուցիոնալ կայունության և հասարակական կոնսենսուսի առկայությամբ։ Այլապես, այն կարող է դառնալ ոչ թե ռազմավարական հաղթանակ, այլ ռազմավարական սխալի կառուցվածքային մոդել։
You may also like
